Spis treści

Fałsze o polskiej "nietolerancji"

Nihilista "buszujący w historii"

Prof. Tazbir w pogoni za modą

Wybielanie Krzyżaków

Oszczercze ataki na księdza Kordeckiego

Oczernianie dowódców Powstania Styczniowego

"Sprzedawczyk" Kościuszko

Miernoty - Kukiel i Mikołajczyk

Konstytucja 3 Maja "krzywdziła" inne narody

Jan Paweł II apelował w listopadzie 1994 roku w kierowanych do młodzieży słowach: Nie zagubcie pamięci, bo człowiek bez pamięci jest osobą pozbawioną przyszłości. W Polsce powojennej kolejne pokolenia młodzieży miały to nieszczęście, że wciąż natykały się na uporczywe zabijanie pamięci przez komunistycznych rządców, w interesie sowieckiego zwierzchnictwa. Począwszy od doby stalinowskiej, gdy jak wspominał później słynny polski historyk profesor Tadeusz Manteuffel: wszystkie powstałe w latach stalinowskich zarysy dziejów Polski czynią wrażenie, jak gdyby były pisane w stolicach nieprzyjaznych nam państw zaborczych. Zabijanie narodowej pamięci kontynuowano dalej, choć nie w tak wielkich rozmiarach, także i w następnych dziesięcioleciach PRL-u. Dość przypomnieć całe wielkie kampanie ataków na powstania narodowe i "polską bohaterszczyznę" na przełomie lat 50. i 60. czy ataki na "dzieje głupoty" Polaków w dobie jaruzelszczyzny, ówczesne wybielania Targowicy i w. księcia Konstantego.

Fałsze o polskiej "nietolerancji"

Ulubionym motywem nieuka-laureata, powracającym wciąż jak jedna z nici przewodnich jego artykułów, jest podważanie znaczenia tolerancji w Polsce (por. J.A. Majcherek W poszukiwaniu nowej tożsamości, Warszawa 2000, s. 12-13, 23, 41, 72, 209). Majcherek głosi, że: Legenda polskiej tolerancji jest mocno zmitologizowana i zmistyfikowana, że co do tolerancji zaś, to kłopot z nią główny ten, że rozwinęła się bardzo dawno i w toku dziejów słabła. Kiedy indziej twierdzi, że w Polsce dość szybko nastąpił kres tolerancji, bo już w 1596 r. Kościół katolicki odmówił równouprawnienia (m.in. wejścia do Senatu) biskupom unickim, a w 1658 r. nastąpiło wygnanie Braci Polskich i Czeskich, w 1673 r. - pozbawienie niekatolików dostępu do nobilitacji i indygenatu, w 1718 r. usunięcie ostatniego posła kalwińskiego z Senatu). Za to na zachodzie nagle zaczął się, według Majcherka, rozkwit tolerancji: po pokoju westfalskim w Europie prześladowania religijne stopniowo ustają, a niedługo potem (List o tolerancji Johna Locke'a z 1689 r.) następuje szybki wzrost tolerancji i praw obywatelskich w zachodnich społeczeństwach. Czy J.A. Majcherek publicysta-nieuk z "Rzeczpospolitej" cokolwiek słyszał o tym, co działo się we Francji pod koniec XVII i na początku XVIII wieku, a więc wtedy, gdy według niego nastąpił szybki wzrost tolerancji na Zachodzie? Czy słyszał o odwołaniu przez króla Ludwika XIV w 1685 r. edyktu nantejskiego i postanowieniach wprowadzających zakaz nabożeństw kalwińskich i wygnanie pastorów, nie mówiąc o surowych karach wobec wszystkich, którzy chcieliby uchodzić przed tymi represjami za granice państwa (Francję opuściło aż 100 tys. protestantów pomimo tych zakazów)? Czy słyszał o trwających całe lata okrutnych dragonadach? A może coś słyszał o tym, że okrutne kary wobec hugenotów spowodowały wybuch tzw. powstania kamisardów w latach 1702-1705? Przypomnijmy, że w "tolerancyjnej" Francji protestanci odzyskali prawa cywilne dopiero w 1787 roku. I przypomnijmy także, jak w tej "tolerancyjnej" Francji podczas rewolucji w latach 1792-1793 doszło do wybuchu prawdziwego amoku antyreligijnego (topienia setek księży w Loarze, gilotynowanie karmelitanek, rzezi dziesiątków tysięcy katolickich chłopów w Wandei).

Czy nasz nieuk z taką swadą powołujący się na List o tolerancji angielskiego filozofa Johna Locke'a z 1689 roku coś wie o tym, że w tejże "tolerancyjnej" Anglii dokładnie 30 lat później - w 1719 - roku wydano straszne prawa karne przeciwko katolikom irlandzkim, zabraniające im w ogóle nabywania ziemi w drodze kupna czy daru, czy nawet dzierżawienia jej na dłużej niż 31 lat? Inne postanowienie zamykało katolikom drogę nawet do najdrobniejszych urzędów i funkcji publicznych i bardzo wielu zawodów (np. nauczyciela, drukarza, księgarza). Dodajmy, że za pobyt biskupów czy zakonników w Irlandii groziła kara śmierci (por. S. Grzybowski Historia Irlandii, Warszawa 1977, s. 242). Czy nieuk-publicysta coś słyszał o wielkich, krwawych rozruchach antykatolickich w Londynie w 1780 roku, znanych pod nazwą buntu Gordona? Czy słyszał o bezwzględnych prześladowaniach katolików w Irlandii w XIX wieku? Czy coś wie o tym, że główną przyczyną wybuchu największego węgierskiego powstania narodowego pod wodzą księcia Franciszka II Rakoczego w 1703 roku był okrutny sposób, w jaki "tolerancyjna" Austria pod rządami fanatycznego rzecznika kontrreformacji - despotycznego cesarza Leopolda I - prześladowała węgierskich protestantów? Czy nieuk z "Rzeczpospolitej" coś wie o okrutnych prześladowaniach ludzi z innych niż prawosławne wyznań w Rosji carów w XVIII i XIX w., począwszy od mordu bazylianów w Połocku w 1705 roku za cara Piotra I, o tym, że tysiące rosyjskich starowierców uciekało przed represjami do Polski? O tym, co przypomniał w 1890 r. rosyjski historyk Wasilij A. Bilbasow, że w XVIII wieku odgrywała Polska w stosunku do emigracji rosyjskiej rolę dzisiejszej Szwajcarii.

Gdyby nieuk-publicysta trochę więcej czytał, to dowiedziałby się, choćby z Dziejów Polski nowożytnej Władysława Konopczyńskiego (Warszawa 1986, t. II, s. 183), że położenie różnowierców w Polsce było nawet bez porównania lepsze niż położenie ich we Francji, Hiszpanii lub Austrii, a tym bardziej niż położenie katolików w Anglii, Szwecji i Danii albo sytuacja unitów i starowierców w Rosji. Dowiedziałby się również, że w Polsce w latach 1768 i 1773 zniesiono wszystkie poprzednie ograniczenia wobec różnowierców, poza utrzymaniem jedynie zamknięcia przed nimi drogi do stanowisk ministerialnych, krzeseł senatorskich i wyższych urzędów państwowych.

Dodajmy to, o czym najwyraźniej nie wie niedouczek z "Rzeczpospolitej" - w ostatnim ćwierćwieczu istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej nie odnotowano żadnego śladu zatargów między katolikami a przedstawicielami innych wyznań. Symbolem panującej wówczas tolerancji religijnej był wzniesiony w Warszawie w latach 1777-1781 okazały budynek zboru luterańskiego, zbudowany przez słynnego architekta Szymona Bogumiła Zuga. Wielki Sejm czteroletni uchwalił 3 maja 1791 r. pełną swobodę kultu dla wszystkich wyznań, nie wyłączając nawet kwakrów, menonitów czy anabaptystów. Wszyscy przedstawiciele innych wyznań, podobnie jak katolicy, pełnię praw obywatelskich, a w tym prawo posłowania na sejmy i sejmiki, udziału w trybunałach sądowych etc. (Jedynie stanowiska ministrów zastrzeżono dla katolików.) Bardzo wielką rolę w upowszechnieniu idei tolerancji religijnej w Polsce odgrywały szkoły pod nadzorem powołanej w 1773 r. Komisji Edukacji Narodowej, pierwszego w Europie ministerstwa oświaty. Uczyły one szacunku dla innych wyznań, wskazując na korzyści dla narodu, wynikające z tolerancji religijnej. Przypomnijmy, że w takiej np. Anglii ograniczenia prawne wobec katolików istniały jeszcze do 1829 roku, a w Szwecji nawet jeszcze 20 lat dłużej. Dodać można przy tym, że np. w Szwajcarii uprzedzenia na tle religijnym jeszcze w 1847 roku doprowadziły do wojny domowej między kantonami katolickimi a protestanckimi. W Hiszpanii w XIX wieku dochodziło do przeróżnych wybuchów fanatyzmu religijnego i antyreligijnego (np. palenia kościołów), a jeszcze w 1936 roku fanatyzm antyreligijnej polityki republikanów był jedną z głównych przyczyn wybuchu krwawej wojny domowej. Nie trzeba dodawać, co się dzieje jeszcze dziś pod koniec XX wieku w północnej Irlandii między katolikami a protestantami.

Przypomniałem tak szeroko fakty o polskiej tolerancji, ponieważ w ostatnich latach coraz częściej spotykamy się z oszczerczymi próbami jej podważania. Na łamach ulubionego organu J.A. Majcherka "Rzeczpospolitej" wystąpił w tym stylu m.in. były autor tamtejszych przeglądów prasy pt. Na zdrowy rozum - Szot. W przeglądzie prasy z 29-30 lipca 1995 r. Szot, powołując się na "odbrązowiające" Polaków stwierdzenia "Gazety Pomorskiej" głosił, że przekonanie Polaków o tym, jakoby byli niezwykle tolerancyjni, nie znajduje, poza chlubnymi wyjątkami, potwierdzenia w historii. Z potępieniem przypominania o polskiej tolerancji wystąpił jeden z byłych luminarzy stanu wojennego, Wacław Sadkowski, z nadania władz PRL były komisaryczny zarządca Pen Clubu w dobie jaruzelszczyzny (por. uwagi na temat jego ówczesnych "wyczynów" w "Kulturze Niezależnej" z 1986 r., nr 22-23 i z 1987 r., nr 32). Występując na promocji albumu M. Niezabitowskiej i T. Tomaszewskiego o współczesnych polskich Żydach, Sadkowski pochwalił autorów za to, że ustrzegli się dwóch obrzydliwości (podkreślenie - J.R.N.), często przy tym temacie (żydowskim - J.R.N.) popełnianych. Nie ma tam ani słowa o tolerancji i ani słowa o gościnności. Bo niby dlaczego człowieka, który umie żyć z drugim człowiekiem, nazywać tolerancyjnym (por. A. Wróblewska Samotni, biedni, starzy - ostatni Żydzi polscy, "Życie Warszawy" z 12 października 1993 r.). Mamy więc nie pozwalać sobie na przypominanie polskiej tolerancji, a zamiast tego cierpliwie znosić publicystyczne wybryki różnych nieuków w stylu Majcherka, oskarżających właśnie Polaków o nietolerancję. I bezmyślnie godzić się z przedrukami różnych antypolskich głupot na ten temat (vide przykład Wichrów wojny
popularnego amerykańskiego pisarza Hermana Wouka, gdzie można przeczytać taki oto szokujący komentarz, włożony w usta żydowskiej postaci książki - doktora Jastrowa: Młodzi ludzie, a szczególnie młodzi Amerykanie, nie zdają sobie sprawy, że europejska tolerancja wobec Żydów liczy sobie od pięćdziesięciu do stu lat i nigdy głęboko się nie zakorzeniła. Do Polski, gdzie się urodziłem, w ogóle nie doszła" (H. Wouk Wichry wojny, Warszawa 1993, t. I, Natalia, s. 38). Polskie wydawnictwo nie zdobyło się nawet na opatrzenie krytycznym odnośnikiem tego tak ewidentnego, potwornego, antypolskiego fałszu.

To nie Polacy wymyślili "zmistyfikowaną" legendę o polskiej tolerancji. Prawdę, a nie legendę, o ogromnym znaczeniu polskiej tolerancji przyznawał nawet zatwardziały wróg Polski, pruski feldmarszałek Helmut von Moltke, pisząc, że: Przez długi przeciąg czasu Polska przewyższała wszystkie inne kraje Europy swoją tolerancją i to, że w Polsce panowała daleko większa tolerancja niż we wszystkich innych krajach Europy. Wróg Polski von Moltke przyznawał więc to, czemu usiłuje dziś zaprzeczyć polskojęzyczny filozof-nieuk J.A. Majcherek. To w Wielkiej Encyklopedii Francuskiej z XVIII wieku, redagowanej przez skądinąd niezbyt lubiącego Polskę Denisa Diderota sławiono polską tolerancją, przypominając, że naród polski brał bardzo mały udział we wszystkich wojnach religijnych (...) jest to kraj, gdzie spalono najmniej ludzi za to, że pomylili się w dogmacie. Można by przytoczyć świadectwa całego legionu cudzoziemców, wysławiających niezwykłe na tle całej ówczesnej Europy rozmiary polskiej tolerancji religijnej (m.in. J. Bodina, T. Morysona, markiza d'Oria, J.S. Komenskyego, C.C. de Rulhiere, lorda H. Broughama, L.A. Carracioliego, który pisał, że jeśli w Europie istniał naród tolerancyjny, to byli nim bez wątpienia Polacy.

Majcherek stara się również maksymalnie podważyć pochwały pod adresem parlamentaryzmu dawnej Polski, akcentując, że istnieją na świecie starsze i lepiej rozwinięte systemy parlamentarne, a to, co było specyfiką polskiego, zaszczytu mu akurat nie przynosi: brak uporządkowanej i sprawnej władzy wykonawczej (rządu) oraz zasada powszechnej zgody, czyli liberum veto. Nieukowi-publicyście z "Rzeczpospolitej" radziłbym przeczytać to, co napisał o dokonaniach dawnej Rzeczypospolitej, choćby w zakresie tradycji praw człowieka, Jerzy Surdykowski, skądinąd znany jako panegiryczny chwalca Zachodu, jak najodleglejszy od polskich opcji narodowych. Otóż - według Surdykowskiego: szlachecka Rzeczpospolita polsko-litewska miała już swoje pakty praw człowieka w drugiej połowie XV wieku, ukształtowany system parlamentarny i trójpodział władz na początku XVI wieku - dwa i pół stulecia przed Monteskiuszem (...) polska myśl demokratyczna - przez dwa stulecia udany i skuteczny - eksperyment szlacheckiej demokracji oddziałały na zachodnioeuropejską myśl polityczną (...). Frycz Modrzewski miał na pewno wpływ na Hugo Grotiusa - i tak dalej, i tak dalej, aż do wielkich postaci francuskiego Oświecenia. Przecież Artykuły Henrykowskie z 1573 roku, opisujące całokształt ustroju politycznego państwa, są w praktyce pierwszą polską konstytucją, o wiele wcześniejszą od amerykańskiej, choć wtedy nie używano jeszcze tego miana (...) (J. Surdykowski Czego uczyć się od Ameryki, "Rzeczpospolita" 5-6 lipca 1997 r.).

Nieukowi-lauretowi radziłbym również zajrzeć do prac cytowanego już znakomitego, zagranicznego znawcy dziejów Polski, słynnego, amerykańskiego historyka Roberta Howarda Lorda. W książce Polska (Lwów 1921) R.H. Lord pisał: Dawne państwo polskie to próba o wysoce oryginalnym i zaciekawiającym charakterze (...). W szesnastym i siedemnastym wieku republika ta była najswobodniejszym państwem w Europie, państwem, w którym przeważała wolność konstytucyjna, obywatelska i umysłowa. Niedouczkowi z "Rzeczpospolitej" radziłbym zajrzeć również do obiektywnej oceny historii dawnej Polski danej przez wybitnego niemieckiego historyka Harolda Laeuena w książce Polnische Tragödie (wydanej w Stuttgarcie w 1955 r. - zyskała ona sobie trzy wydania w Niemczech), Laeuen pisał w swej historii Polski z prawdziwym entuzjazmem o dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako wspaniałym państwie ogromnych wolności politycznych i religijnych, które przeciwstawiał prymitywnemu pruskiemu drylowi i carskiemu barbarzyństwu. Pionierską rolę Polski w dziedzinie parlamentaryzmu najlepiej ilustrował fakt, że w XVI wieku aż 10 procent całego społeczeństwa wpływało na wybór posłów do parlamentu, podczas gdy w Anglii jeszcze w 1832 roku tylko 4,9 procent ludności miało prawo wyborcze. Jeszcze w 1505 roku w Polsce przyjęto uchwaloną na Sejmie ustawę nihil novi gwarantującą, że władcy nie będą mogli wprowadzać żadnych nowych zarządzeń bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów do Sejmu. Ustawa Nihil novi zapobiegła wszelkim możliwościom absolutnych działań ze strony królów, nie mówiąc już o groźbie tyranii, tak częstej wówczas w innych krajach Europy. W Polsce już w 1505 roku, a więc na sto kilkadziesiąt lat przed głośnym angielskim Habeas Corupus zapewniono bezpieczeństwo obywatelom w sprawie groźby naruszenia ich praw i nietykalności osobistej przez arbitralne działania króla i jego urzędników.

Spis treści

Nihilista "buszujący w historii"

Podobnym do Majcherka, maniakalnym wręcz, "przyczerniaczem" i "odbrązowiaczem" historii Polski jest stały felietonista "Polityki" Ludwik Stomma. W felietonach, wydanych w 1993 r. w formie książkowej pt. Królów polskich przypadki Stomma wybrał bardzo prostą metodę "odbrązowiania" dziejów Polski. Polegała ona na apoteozowaniu największych niedołęgów i głupców lub szkodników z historii Polski typu Władysława Hermana, Michała Korybuta Wiśniowieckiego czy Augusta II Sasa i równoczesnego starannego mieszania z błotem największych władców polskich, jak: Bolesława Chrobrego, Krzywoustego, Łokietka, Kazimierza Jagielończyka czy Batorego. Jak to trafnie podsumował Bronisław Wildstein W "Rzeczpospolitej" z 6-7 listopada 1993 r.: Metoda Stommy jest prosta. Jeśli monarcha jakiś jest w historii powszechnie uznany za gnuśnego, nieudolnego czy wręcz zbrodniczego, Stomma prezentuje go jako wzór cnót; i na odwrót: jeżeli wydarzenie jakieś uznane zostaje za brzemienne w złowrogie konsekwencje, Stomma robi wszystko, aby ukazać, że było dokładnie przeciwnie. I dokonuje tego, absolutnie nie licząc się z udokumentowanymi faktami historycznymi, dowolnie je fałszując i przeinaczając. Wildstein uznał taką metodę pisania za jaskrawy przejaw "nihilizmu historycznego, buszowania w historii", byle tylko dowieść z góry wymyślonych tez. Takich na przykład, jak w opowieści o Władysławie Hermanie ("Polityka", nr 42 z 1993 r.) dowodzącej, że trucicielscy włoscy Borgowie różnili się od polskich Piastów tylko brakiem hipokryzji.

Przy tym wszystkim Stomma ciągle starannie zabiega o utrwalenie swego ulubionego schematu: źli Polacy i dobrzy cudzoziemcy, biedni prześladowani Żydzi i dobrzy Niemcy. Źli Polacy, powszechnie uważani za symbol patriotyzmu i "dobrzy" ci, którzy powszechnie uważani byli za zdrajców interesów polskich. Na przykład "zły arcybiskup gnieźnieński" Świnka i "dobry" zniemczony biskup-buntownik przeciw Łokietkowi - Muskata. "Zły" - "półpanek kujawski" - Łokietek, który niepotrzebne przeciwstawia się "wielkim" wizjom Wacława II. "Płatny propagandysta" (Gal Anonim) i przedstawiony przez Stommę (s. 124) jako największy karierowicz i dorobkiewicz w całej historii Polski Jan Zamoyski. Maksymalnie wybielony August II Sas, tak konsekwentnie knujący na szkodę Polski, wyrasta u Stommy do roli "przegranego tytana" jako utalentowany, "najbardziej wykształcony i najsubtelniej inteligentny, chcący dobrze". I "przeszkadzający" mu w jego tak dobrych chęciach polski naród - Naród bezrządny i zakleszczony w prymitywnych waśniach, pogardzający jednak wszystkim i wszystkimi dookoła (L. Stomma: Królów polskich przypadki, Warszawa 1993, s. 156).

Typowe dla metody pisania L. Stommy, skądinąd gorliwego tropiciela "polskiego antysemityzmu", było przedstawienie wydarzeń z czasów buntu niemieckich mieszczan w Krakowie za Łokietka. Stomma, fałszując historię, przestawił tłumienie tego buntu niemieckich mieszczan jako okrutny pogrom Żydów. Zmuszanie przez Polaków do wypowiadania przez mieszczan słów: soczewica, koło, miele młyn (których niepoprawne wymówienie demaskowało Niemców) było według Stommy świadomym morderczym tekstem polskich czternastowiecznych rasistów dla Żydów. Niemieccy mieszczanie bowiem byli, według Stommy (s. 57), już dobrze zasymilowani i potrafili bez trudu przejść przez niebezpieczną próbę. A ofiarą polskiej "krwiożerczości" padali jak zwykle biedni Żydzi (!).

Spis treści

Prof. Tazbir w pogoni za modą

Trudno się szczególnie dziwić, kiedy nieprawdziwe przyczerniające obraz Polski uogólnienia wypowiadają różni publicyści i felietoniści tylu filozofa Majcherka i etnografa Stommy, nie mających głębszego pojęcia o historii Polski. Prawdziwą przykrość sprawia jednak to, że za modą łatwych pejoratywnych uogólnień o dziejach Polaków czasami idą nawet wybitni historycy, znani z erudycji. Myślę tu przede wszystkim o prof. Januszu Tazbirze, jednym z najbardziej oczytanych i wielostronnych polskich historyków, znanym z umiejętności łączenia wiedzy o historii politycznej z głębokim znawstwem dziejów kultury, autorem piszącym świetną polszczyzną. Profesor Tazbir, który tak samo zasłużył się książkami przypominającymi znaczenie polskiej tolerancji (m.in. Państwem bez stosów), dziś wyraźnie powiela różne stereotypy z "Gazety Wyborczej", snując niczym nie uzasadnione, za to "modne" i wielce "poprawne politycznie" uogólnienia o rzekomej polskiej "megalomanii i ksenofobii" w dawnych wiekach. Szczególnie mocno rozpisuje się na ten temat w książce Polska na zakrętach dziejów (por. np. s. 18, 37, 43, 192). Co zabawniejsze, jego piętnowania domniemanej "megalomanii" i "ksenofobii" polskiej szlachty nierzadko gruntownie kontrastują z innymi fragmentami jego książki. Kiedy na przykład pisze (s. 43), iż: Rozwój megalomanii narodowej, o której wspominałem na wstępie, nie położył wcale kresu powszechnym narzekaniom wszystkich i na wszystko. Jacyż dziwni byli ci polscy "megalomani", którzy będąc przepełnieni manią wielkości, wciąż uparcie na wszystko narzekali?! Trudno tu nie zgodzić się z uwagą na temat książki prof. Tazbira, zawartą w szkicu Roberta Kościelnego Historyk na zakręcie dziejów ("Arcana" nr 5/17 z 1997 r.) pytającego: Jak pogodzić wybujałą samoakceptację z radykalną samokrytyką, wie chyba tylko autor.

Dawni Polacy, tak niefortunnie ganieni przez prof. Tazbira za rzekomą ksenofobię, w rzeczywistości odznaczali się niezwykle życzliwym stosunkiem do cudzoziemców, na skalę wprost niespotykaną nigdzie indziej w Europie. Teresa Chynczewska-Hennel pisała w źródłowej książce Rzeczpospolita XVII wieku w oczach cudzoziemców (Wrocław 1993, s. 207), iż: Wszyscy cudzoziemcy zgodnie wychwalali polską gościnność, nie spotykaną, jak twierdzili zgodnie, w żadnym innym kraju europejskim (...). Od ubogiego węgierskiego studenta począwszy do wysokich dyplomatów przybywających do Polski z różnych strony Europy - zetknięcie się z polską gościnnością pozostawiało na wszystkich niezatarte wspomnienia. Można by bardzo długo wyliczać pełne zachwytu relacje cudzoziemców o gościnności, z jaką traktują "obcych" w Polsce rzekomi polscy ksenofobi. Oto kilka jakże wymownych przykładów. Francuski dworzanin Gaspar de Tende (Hauteville), który przebywał w Polsce wiele lat za czasów króla Jana Kazimierza, wspominał: Polska szlachta jest z natury bardzo uprzejma. Kiedy cudzoziemcy przejeżdżają przez ich kraj (...) goszczą ich jak mogą najlepiej (...). Znałem takich, którzy gościli u siebie zupełnie nieznanych im Francuzów, Włochów czy Niemców, żywiąc ich, póki nie znaleźli sobie zajęcia. Inny cudzoziemiec - Fryzyjczyk Ulryk Werdum - pisał, że Polacy są ciekawi świata tak bardzo, iż zaczepiają każdego napotkanego po drodze podróżnego, zapraszając czy wręcz zmuszając do odwiedzin najbliższej karczmy. Tam przy wspólnej wypitce wypytują swego gościa o wszystko. Trudno chyba zaliczyć taką ciekawość świata do objawów ksenofobii. Inny cudzoziemiec, francuski podróżnik po Polsce XVII wieku - Payen - pisał o niezwykłej wręcz gościnności w Polsce, wyrażającej się w iście zaborczym wręcz stosunku do przypadkowo napotykanego cudzoziemca, zmuszanego do długotrwałej gościny. Znana skądinąd z ostrości spojrzenia pisarka francuska Germaine de Staël, nie ukrywając przeróżnych słabości Polski, równocześnie zauważała: Czego jednak nie można się nachwalić, to dobroci ludu i szlachetności możnych. Słynny XIX-wieczny historyk francuski tak pisał o Polakach dziś z taką swadą piętnowanych jako rzekomych "ksenofobach": naród spomiędzy wszystkich najbardziej ludzki (...). Naród wspaniały, gościnny, naród dający, że tak powiem, naród, dla której hojność bez granic była potrzebą serca (...). Wystawiał podobne cechy Polaków słynny duński pisarz i krytyk żydowskiego pochodzenia George Brandes (Morris Cohen), pisząc m.in.: Gościnność jest bardzo wielka i pełna smaku (...) Polska jest symbolem, symbolem wszystkiego, co najszlachetniejsi w ludzkości umiłowali i za co walczyli. Wychwalał nie znające granic gościnność i uprzejmość Polaków również amerykański autor książki o Polsce z początków XX wieku Louis E. Van Norman. Skądinąd sam prof. Janusz Tazbir, piętnujący rzekomo "dość powszechną ksenofobię Polaków" - tuż obok przyznaje, iż Polacy wyróżniali się "gościnnością, okazywaną podróżującym po Rzeczypospolitej Włochom, Francuzom czy Anglikom. Uderzało to obcych podróżników, doznających na zachodzie Europy dość chłodnego raczej przyjęcia. (J. Tazbir: Polska..., op.cit., s. 192). Słodką tajemnicą prof. Tazbira jest wyjaśnienie, jak Polacy godzili tę tak wielką gościnność wobec obcych z rzekomą ksenofobią. Polemizujący z tezami Tazbira Robert Kościelny przypomina w "Arcanach", że rzekomo "ksenofobiczna" polska szlachta tylko cztery razy w ciągu dwustu lat funkcjonowania wolnej elekcji sięgnęła po rodzimych kandydatów. Tacy skrajni "ksenofobowie", a wciąż wybierali obcych na swych władców. Zdumiewa łatwość, z jaką świetny znawca historii Polski prof. Tazbir tak pochopnie rzuca oskarżenia na dawnych Polaków. Jak słusznie pisze o książce Tazbira Robert Kościelny: rzeczywisty mankament pracy objawia się w tym, że autor żadnego z poruszonych, istotniejszych problemów nie wyjaśnia, natomiast opinie wzięte z poczytnych gazet przedstawia tak, jakby były prawdami objawionymi. Wyraźnie wygląda na to, że prof. Tazbir robi to "w pogoni za aktualną modą" (by tak parafrazować tytuł jego innej książki W pogoni za Europą (Warszawa 1998).